Бош Сахифа » Сиёсий » ЎЗБЕКИСТОНДА САЙЛОВ ҚОНУНЧИЛИГИ ХАЛҚАРО СТАНДАРТЛАР БИЛАН УЗВИЙ БОҒЛИҚ

 
 
 

ЎЗБЕКИСТОНДА САЙЛОВ ҚОНУНЧИЛИГИ ХАЛҚАРО СТАНДАРТЛАР БИЛАН УЗВИЙ БОҒЛИҚ

Муаллиф: 013101 дан 30-11-2016, 14:00, курилди: 374

0
Давлат ҳокимияти тизимида президент лавозимининг таъсис этилиши турли сиёсий жамиятларда президентлик институтига бўлган эътиборни сезиларли даражада кучайтиради. Мазкур институтнинг жорий этилиши мамлакат давлатчилиги тараққиётида янги босқични бошлаб беради. Чунончи, 2014 йилгача БМТга аъзо бўлган 193 мамлакатнинг 130 дан зиёдида президент лавозими таъсис этилган. Бир томондан, бу рақам ҳозирги дунёда президентлик институтининг тарқалиш кўламини акс эттирса, иккинчи томондан, турли мамлакатларда президентларга берилган ваколатлар ҳажмини турлича кўрсатади.

"Президент" атамаси лотинча "praesi¬d¬ens" сўзидан келиб чиққан бўлиб, "олдинда ўтирувчи" деган маънони англатади. Антик даврда турли мажлисларда раислик қилувчиларни президентлар, деб аталган. "Президент" сўзининг мазкур дастлабки маъносидан кейинчалик шу номдаги лавозим, масалан, сенат президенти лавозими келиб чиққан. Бироқ "президент" атамаси ўзининг ҳозирги "давлат бошлиғи" деган маъносида қўлланилмаган. Фақат АҚШ жаҳонда давлат бошлиғи ва ҳукумат бошлиғи лавозимларини бир шахсда бирлаштириб, президент лавозими таъсис этилган илк мамлакат ҳисобланади.
Бундан ташқари, президентлик институти сиёсий тизимнинг энг муҳим институтларидан бири сифатида айнан АҚШда вужудга келган. Ижро этувчи ҳокимият ҳамма жойда мерос бўлиб ўтадиган, монархик хусусиятга эга бўлган, ўша даврнинг бошқа давлатларидан фарқли ўлароқ, АҚШда давлат бошлиғи умумий сайлов жараёнида сайланган. Европада давлат бошлиҚи сифатидаги президент лавозими жорий этилган (1848 йил) илк мамлакатлар икки республика - Франция ва Швейцария ҳисобланади. ХХ аср охиридан бошлаб жаҳон майдонида юз берган ўзгаришлар президентлик институти янада кенг тарқалишига туртки берди. Бу жараён МДҲ мамлакатлари, шу жумладан, Ўзбекистон Республикасини ҳам четлаб ўтмади.
2016 йил 4 декабрдаги Ўзбекистон Республикаси Президенти сайлови халқаро сайлов стандартларига мувофиқ ўтказилади. Бундан ташқари, халқаро стандартлар Ўзбекистон Республикасининг миллий қонунчилиги нормаларига нисбатан устунликка эга бўлади. Бу Ўзбекистон Республикаси имзолаган ҳужжатларга ҳам, халқаро ҳуқуқ принциплари ва конвенцион нормалари таърифланган халқаро шартномалар бўйича у ўз зиммасига олган мажбуриятларга ҳам тўла тегишлидир. Ўзбекистон Республикаси фуқароларининг сайлов ҳуқуқлари ва эркинликлари соҳасидаги халқаро стандартларнинг асосий манбалари жумласига универсал сайлов стандартлари ҳам киради. Мазкур стандартларнинг универсаллиги шу билан белгиланадики, улар ер куррасининг исталган қитъасидаги давлатларда амал қилинади. Шундай ҳужжатлардан бири БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 1948 йил 10 декабрда тасдиқланган Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси ҳисобланади. Ушбу ҳужжатнинг 21-моддасида қуйидаги қоида мустаҳкамланган: "Ҳар бир инсон бевосита ёки эркин сайланган вакиллар орқали ўз мамлакатини бошқаришда иштирок этиш ҳуқуқига эга. Халқ иродаси ҳукумат ҳокимиятининг асоси бўлиши лозим; бу ирода вақти-вақти билан ўтказиладиган ва сохталаштирилмаган сайловларда ўз ифодасини топиши, мазкур сайловлар умумий ва тенг сайлов ҳуқуқи асосида, яширин овоз бериш йўли билан ёки овоз бериш эркинлигини таъминловчи бошқа тенг қимматга эга бўлган шакллар воситасида ўтказилиши лозим".
Инсон ҳуқуқлари Умумжаҳон декларациясида баён этилган фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар 1966 йилги "Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисида"ги халқаро пактда ўз ифодаси топган. Мазкур пакт кўп томонлама шартнома шаклида қабул қилинган ва Инсон ҳуқуқлари Умумжаҳон декларациясидан фарқли равишда иштироки давлатлар учун мажбурий хусусиятга эга бўлган ҳужжат сифатида белгиланган. Ҳозирги вақтда 129 давлат унинг иштирокчилари ҳисобланади. Бугунги кунда Ўзбекистон Республикасининг сайлов қонунчилиги замонавий халқаро сайлов стандартлари билан узвий боғлиқ ҳамда бир-бирини бойитиш ва уйғунлашув асосида жадал ривожланмоқда, деб ишонч билан айтиш мумкин.
Элёр УЛУҒМУРОДОВ,
Фуқаролик жамияти шаклланишини мониторинг қилиш мустақил институти Самарқанд ҳудудий бўлими етакчи мутахассиси.
Калит сўз: Сайлов-2016

Йўналиш: Сиёсий

Ҳурмтли меҳмон, Сиз ҳали руйхатдан утмагансиз.
Сиз малумот қолдиришингиз учун Рўйхатдан утиш лозим.